Uzależnienie, przymus czy zły nawyk?
Choć uzależnienia od pornografii nie znajdziesz na liście oficjalnych diagnoz, coraz więcej specjalistów zwraca uwagę na problematyczne korzystanie z pornografii. W 2019 roku, w ramach 11. rewizji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-11), pojawiła się diagnoza kompulsywnych zaburzeń zachowań seksualnych, pod którą zalicza się między innymi także problematyczne używanie pornografii (WHO, 2019). W Drugim Kroku, dla uproszczenia, używamy określenia „uzależnienie”.
Wiemy jednak, że nie każdy, kto ogląda pornografię, automatycznie ma z nią problem. Kiedy ludzie piszą do nas z prośbą o pomoc, często określają siebie jako osoby uzależnione. Gdy przyglądamy się temu dokładniej, czasem okazuje się, że oceniają się zbyt surowo, najczęściej z powodów moralnych albo religijnych. Innym razem widzimy, że pornografia rzeczywiście zaczyna wpływać na ich życie, ale jeszcze nie w sposób bardzo wyraźny.
Nie bagatelizujemy żadnego z tych przypadków. Trzeba jednak powiedzieć uczciwie, że z nawykiem pracuje się łatwiej niż z zachowaniem kompulsywnym. Dla wielu osób bywa to budujące, bo odkrywają, że droga wyjścia może być prostsza, niż wcześniej zakładali.
Dlatego problematyczne używanie pornografii warto traktować bardziej jako skalę niż prosty podział na „jest problem” albo „nie ma problemu”. W tym artykule przyjrzymy się różnym poziomom korzystania z pornografii i temu, czym się one charakteryzują. Taki przegląd może być pomocny zarówno dla osób, które próbują coś z tym zrobić, jak i dla ich przyjaciół, partnerów czy członków rodziny, żeby lepiej wiedzieli, jak mogą realnie pomóc.
Skala zachowań uzależnieniowych
Jeśli chodzi o rozróżnianie stopnia korzystania z pornografii, nadal nie istnieje jedno, powszechnie przyjęte narzędzie diagnostyczne. Terapeuta Kevin B. Skinner przedstawił jednak w swojej książce Treating Pornography Addiction skalę oceny tego problemu. Obejmuje ona siedem poziomów, ale w tym artykule spróbujemy uprościć ją do czterech kategorii (Skinner, 2017).
Warto od razu zaznaczyć, że w czasie abstynencji człowiek może poruszać się między tymi poziomami. Tak jak uzależnienie rozwija się stopniowo, tak samo stopniowa bywa też sama droga wychodzenia z niego. Są okresy, kiedy idzie lepiej, i są takie, kiedy idzie gorzej. To normalne. Zmiana jest procesem, a proces rzadko przebiega liniowo.
Na stopień korzystania z pornografii wpływają różne czynniki. Trudne wydarzenia życiowe mają tendencję do zwiększania tego korzystania, natomiast dobre rzeczy — szczególnie zdrowe relacje i dbanie o swoje zdrowie — zwykle je ograniczają (Skinner, 2017). Skinner uwzględniał też częstotliwość oglądania pornografii, ale dla rozpoznania problematycznego używania albo kompulsywnych zaburzeń zachowań seksualnych sama częstotliwość nie jest głównym kryterium. Niektórzy mogą oglądać pornografię rzadko, na przykład raz w miesiącu albo jeszcze rzadziej, a mimo to ich sposób korzystania może być problemowy. Inni mogą oglądać ją częściej, choćby raz w tygodniu, i nie wykazywać cech problematycznego używania (Kraus i in., 2018). Dlatego w tym artykule pomijamy odniesienia do częstotliwości i skupiamy się na ważniejszych wskaźnikach.
Okazjonalne oglądanie
Niektórzy ludzie oglądają pornografię tylko okazjonalnie. Nie ma w tym regularności. Osoba na tym poziomie w zasadzie nie odczuwa potrzeby, żeby sięgać po pornografię, więc na co dzień nie poświęca jej uwagi.
Takim osobom polecamy przede wszystkim zdobycie rzetelnej wiedzy o możliwych skutkach pornografii. Dlatego tak ważna jest edukacja: artykuły, podcasty, prawdziwe historie ludzi, którzy się z tym zmagali, a także kursy online. Duże znaczenie ma też profilaktyka w szkołach oraz edukowanie rodziców.
Jeśli ktoś jest już w abstynencji, z czasem może dojść właśnie do tego poziomu. To stan, w którym zachowanie związane z uzależnieniem jest już w dużej mierze pod kontrolą. Może zdarzyć się pojedyncze potknięcie i powrót do pornografii, ale jest to raczej jednorazowy incydent, który nie prowadzi od razu do nawrotu całego schematu. Wiele osób, opierając się na własnym doświadczeniu, postrzega takie nawroty jako coś niechcianego, ale jednocześnie nauczyło się pracować z nimi dojrzale i konstruktywnie.
Osobom na tym etapie abstynencji warto dawać wsparcie, dodawać otuchy i przypominać im, że są na dobrej drodze. Potrzebują usłyszeć, że nie są potępiane i że jedno potknięcie nie oznacza końca. Partner odpowiedzialności może pomóc przeanalizować sytuację tak, żeby zmniejszyć ryzyko powtórki.
Nawyk
Samo słowo nawyk zakłada już pewną regularność i rutynę (FTND, 2018). Pozytywne odczucia związane ze stymulowaniem układu nagrody w mózgu sprawiają, że oglądanie pornografii zaczyna się normalizować. To prowadzi do tego, że człowiek sięga po nią częściej, bo daje mu wysoki poziom szybkiej gratyfikacji (Skinner, 2017).
W skali Skinnera byłby to mniej więcej drugi i trzeci poziom. Osoby na tym etapie nie muszą jeszcze odczuwać silnego przymusu oglądania pornografii, ale stopniowo może w nich rosnąć ciekawość i chęć powrotu. Nadal jednak zachowują nad tym kontrolę, szczególnie wtedy, gdy są świadome możliwego ryzyka.
W niektórych przypadkach pornografia staje się wentylem dla stresu albo innych trudnych stanów. Ktoś na tym poziomie może na przykład nie oglądać pornografii przez kilka miesięcy, ale kiedy przychodzi sesja na studiach, trudniejszy czas w pracy albo większe napięcie emocjonalne, wraca do niej przez kilka dni z rzędu. Kiedy kryzys mija, przestaje.
Również tutaj działa zasada, o której była mowa wcześniej. Jeżeli człowiek nie będzie świadomy ryzyka, może powoli przechodzić na wyższe poziomy. Korzystanie z pornografii w stresie może się z czasem tak utrwalić, że zacznie po nią sięgać nawet przy mniejszym napięciu. Dlatego Skinner zwraca uwagę, że trzeci poziom znajduje się już blisko granicy zachowań przymusowych i kompulsywnych.
Na tym etapie warto skupić się przede wszystkim na budowaniu zdrowych sposobów radzenia sobie. Chodzi o to, żeby uczyć się pracować ze stresem, samotnością i wyzwalaczami inaczej niż przez pornografię. Dobrze jest wcześniej przygotować sobie zestaw alternatywnych działań, żeby w kryzysie nie zostać bez planu.
Jeżeli ktoś dopiero odkrywa, że ma problem z używaniem pornografii, pomoże mu przeczytanie rzetelnych materiałów na ten temat. Dzięki temu łatwiej zrozumie, z czym naprawdę ma do czynienia, czego może się spodziewać i jaką drogę wybrać dalej.
Osoby abstynujące na tym poziomie zwykle potrzebują już większej rozliczalności i towarzyszenia. Ważne jest uczenie się konstruktywnego podejścia do nawrotów. Kiedy ktoś wytrzyma miesiąc czy dwa bez pornografii, a potem zaliczy nawrót, łatwo o silne zniechęcenie. Właśnie dlatego trzeba pracować też nad motywacją. Partner w odpowiedzialności powinien w takim momencie pomóc spojrzeć szerzej i przypomnieć, że ten proces nadal idzie w dobrą stronę.
Przymus
Kiedy mówimy o przymusie albo zachowaniu kompulsywnym, możemy odwołać się do diagnozy zawartej w ICD-11. Kompulsywne zaburzenie zachowań seksualnych zalicza się do zaburzeń kontroli impulsów. Przymus to intensywna potrzeba zrobienia czegoś, która może prowadzić do konkretnego zachowania (Hartney, 2023).
Wiele osób opisuje to jako bardzo silny wewnętrzny nacisk, żeby zrobić coś, co przyniesie szybką ulgę od nieprzyjemnego stanu. Człowiek na tym etapie może mieć poczucie, że właściwie nie ma wyboru i że po prostu musi sięgnąć po pornografię. Nie musi już nawet odbierać jej jako przyjemności. Bywa raczej narzędziem do błyskawicznego rozładowania napięcia. Główne kryteria tej diagnozy według ICD-11 obejmują przede wszystkim następujące elementy:
- powtarzającą się niezdolność do kontrolowania intensywnych impulsów prowadzących do korzystania z pornografii, przy czym przyczyną tego stanu nie są inne zaburzenia psychiczne,
- to, że korzystanie z pornografii staje się centralnym tematem życia danej osoby, przez co zaniedbuje ona zdrowie, pasje, obowiązki i inne ważne obszary, a to wyraźnie odbija się na jej życiu osobistym, rodzinnym, społecznym albo zawodowym,
- kontynuowanie korzystania z pornografii mimo wyraźnych negatywnych konsekwencji,
- wielokrotne, nieskuteczne próby przerwania kompulsywnego korzystania z pornografii trwające co najmniej 6 miesięcy,
- dalsze korzystanie z pornografii mimo tego, że daje już niewielką albo żadną przyjemność.
W skali Skinnera odpowiadałoby to czwartemu i piątemu poziomowi. Człowiek często fantazjuje o tym, co widział w pornografii, a sama pornografia zaczyna wpływać na różne obszary jego życia. Negatywne skutki mogą być jeszcze względnie umiarkowane, ale już się pojawiają. Mogą zaczynać się problemy z koncentracją, coraz wyraźniejsza staje się potrzeba eskalacji, a czasem dochodzą też objawy odstawienne, takie jak rozdrażnienie albo niepokój.
Jeżeli ktoś zacznie zajmować się swoim problemem już na tym etapie, może uniknąć dalszej eskalacji i znacznie poważniejszych skutków. Ze względu na kompulsywny charakter zachowania samo zatrzymanie się bywa trudne. Taka osoba często potrzebuje już towarzyszenia, wsparcia i zachęty. Pomocne bywa również blokowanie treści pornograficznych.
Osobom w abstynencji polecamy, żeby miały obok siebie zaufaną osobę, na której mogą się oprzeć. W praktyce pomocne mogą być na przykład:
- kursy online, takie jak u nas, na Drugim Kroku
- wsparcie indywidualne, grupy wsparcia, forum albo społeczność online,
- materiały przygotowane także dla bliskich i przyjaciół osoby zmagającej się z tym problemem.
Uzależnienie
W tym miejscu wchodzimy już w obszar, który wielu terapeutów, w tym także Skinner, określa potocznie jako uzależnienie. Formalnie należałoby powiedzieć, że chodzi o bardziej nasilone przejawy kompulsywnych zaburzeń zachowań seksualnych.
W skali Skinnera to szósty i siódmy poziom. Pornografia wpływa na codzienne życie człowieka niemal każdego dnia. Osoby na tym etapie często sięgają po nią kilka razy w tygodniu albo codziennie, a okres abstynencji trwa zwykle najwyżej kilka dni.
Jeśli nie ma żadnej próby regulacji tego zachowania, może ono dalej eskalować w stronę bardziej brutalnych albo nielegalnych form pornografii. W skrajnych przypadkach może to prowadzić również do ryzykownych albo nielegalnych zachowań seksualnych, takich jak płatny seks, seks online czy przemoc seksualna.
Na tym etapie człowiek wyraźnie doświadcza już realnych szkód. Może pogarszać się jego zdrowie, rozpadać relacje, pojawiać się problemy w pracy albo nasilone trudności psychiczne. Częste są silne stany lękowe i depresyjne, a wraz z nimi mogą pojawiać się myśli samobójcze albo zachowania autoagresywne.
Na tych poziomach wsparcie przyjaciół i rodziny nadal ma ogromne znaczenie, ale zwykle konieczna jest już również profesjonalna pomoc terapeutyczna.
Gdzie szukać pomocy?
Jeśli zmagasz się z tym problemem, warto poszukać miejsca, w którym dostaniesz konkretne wsparcie. Mogą to być:
- kursy online,
- grupy wsparcia,
- społeczności internetowe,
- partner w odpowiedzialności,
- psychoterapeuta lub specjalista pracujący z zachowaniami kompulsywnymi.
Jeśli nie jesteś pewien, na jakim etapie jesteś, pomocny może być orientacyjny test albo konsultacja ze specjalistą. Najważniejsze jest to, żeby nie zostawać z tym samemu.
Link do testu: https://drugikrok.pl/page/test-na-uzaleznienie-od-porno
Jeśli masz pytania, szukaj wsparcia i rozmawiaj z ludźmi, którzy potrafią pomóc. A jeśli potrzebujesz profesjonalnej pomocy, dobrym krokiem jest znalezienie terapeuty, który zna temat problematycznego używania pornografii. Chcemy cię zachęcić: naprawdę nie musisz przechodzić przez to sam.
Pomagamy osobom zmagającym się z uzależnieniem i chętnie pomożemy także tobie.
O autorze
Ich celem jest przede wszystkim szerzenie świadomości na temat potencjalnych zagrożeń związanych z oglądaniem materiałów pornograficznych. Zwracają uwagę na zagrożenia związane z oglądaniem porno w oparciu o wiedzę naukową i profesjonalną. Pokaż mniej